AUSTEVOLL

Litt informasjon om Austevoll

Austevoll kommune er på 114 km2 og har 4443 innbyggjarar (2003). Kommunen består av bortimot 400 øyar, og ligg mellom Krossfjorden i nord, Langenuen i aust, Selbjørnsfjorden i sør og Nordsjøen i vest. I dag bur det folk på ni av øyane. Dei største er Huftarøy, Selbjørn og Hundvåkøy. Fleire bruer knyter saman dei viktigaste øyane i kommunen, men mellom Huftarøy og Hundvåkøy er ein framleis avhengig av ferje. Austevoll har ferjesamband frå Hufthamar til Krokeide i Bergen og frå Husavik til Sandvikvåg på Stord. Kommunen har også hurtigbåtsamband med Bergen og Stavanger. Administrasjonssenteret er Storebø på Huftarøy. Bekkjarvik på Selbjørn er ein annan tettstad i kommunen. Offentleg sektor er den største arbeidsplassen i kommunen og sysselset opp mot 400 menneske innan administrasjon, skule- og helsesektoren. Austevoll er blant dei fremste fiskerikommunane i landet. Om lag 45 % av dei sysselsette arbeider innanfor denne næringa. Kommunen har om lag 30 havgåande ringnotbåtar. I tillegg kjem mindre båtar der eigarane driv fiske som einaste næringsveg, eller som attåtnæring. Austevoll har mange oppdrettsanlegg, og dessutan eit setjefiskanlegg for laks og to yngelanlegg for kveite. Kommunen har også to fiskeindustriverksemder, som eksporterer fisk til mange land. Fiskeri- og havbruksnæringane gir også arbeid til mange verksemder på land, som leverer produkt og tenester av mange slag, som t. d. produksjon og vedlikehald av fiskereiskapar. Offshore-verksemda er ei anna viktig næring. 3 verksemder administrerer om lag 25 båtar, som bl.a. driv med seismisk oljeleiting, supply- og standby-tenester. Statens fiskarfagskule ligg i Austevoll, og Havforskningsinstituttet si avdeling Austevoll Havbruksstasjon, som driv forsking på ulike marine arter, blant anna kveite og torskefisk.

Kjelder:

http://www.austevoll.kommune.no/omaustevoll.html

http://www.storenorskeleksikon.no/sa.asp?artid=453005

http://caplex.net/web/artikkel/artdetalj.asp?art_id=9300852

Nokre særdrag ved austevollsmålet

• Infinitivar endar på –a: å kasta, å gjera
• Svake hokjønnsord endar på –a i ubestemt form eintal: ei visa, ei jenta
• Dei personlege pronomena i første person er eg i eintal og me i fleirtal.
• Målet på søre Huftarøy skil seg ut frå målet i resten av Austevoll i bøyingsendingane i sterke hokjønnsord, bestemt form eintal, og inkjekjønnsord, bestemt form fleirtal. Endinga er –o på søre Huftarøy og –æ i resten av kommunen. Søre Huftarøy følgjer sunnhordlandsmåla, medan resten av kommunen følgjer nordhordlandsmåla. Grensa går mellom Såtendal og Otterå. ”Gardane frå og med Otterå og sørover var i eldre tider isolerte frå resten av Huftarøy. Det meste av samkvemet og handelen var difor med folk frå Fitjar og dei andre øyane i Sunnhordland. Det er difor naturleg at dei svake bøyingsformene [o-endingane] har breitt seg over denne luten av Huftarøy.”  (Arild Noven). Dei søre delane av Huftarøy og Selbjørn høyrde tidlegare til Fitjar kommune [men søre Selbjørn har æ-ending i sterke hokjønnsord].
• I eldre mål endar sterke hokjønnsord, bestemt form eintal, og inkjekjønnsord, bestemt form fleirtal, på –æ i det meste av kommunen, medan dei endar på -o på søre delen av Huftarøy:

i storparten av kommunen:     bygdæ, husæ (bygdo, husena i yngre mål)

på søre Huftarøy:                   bygdo, huso

• I eldre mål er det skilnad i bøyinga av sterke og svake hokjønnsord i bestemt form eintal (bortsett frå søre Huftarøy):

ei jenta            jento

ei bygd                       bygdæ (bygdo i yngre mål)

• Det er segmentering av ll til dl og av nn til dn etter vokal: alle > adle, smella > smedla; finna > fidna, brenna >bredna, spann > spadn. I eldre mål er det også segmentering av mm til bm: demma > debma, fram > frabm.
• Austevollsmålet har differensiering av rn til dn: barn > badn, bjørn > bjødn.
• Ein uttalar d og b i konsonantsambanda ld, nd og mb: eld, kveld; land, band; lamb, kamb.

Ein liten grammatikk

NB: Skissa nedanfor gjeld først og fremst eldre mål i den sørlegaste delen av Austevoll kommune. I dagens austevollsmål må ein rekne med mange forenklingar og stor variasjon i lydverk og formverk, særleg hos dei yngste brukarane. Hovudkjelda er ei oppskrift etter Storms Kortere Ordliste frå garden Drivenes på Selbjørn i 1948 ved Ivar Skre (arkivreferanse M-0475 ved Målføresamlinga, Nordisk institutt i Bergen). På den tida høyrde Søre Drivenes til Fitjar og Nordre Drivenes til Austevoll kommune. Nokre opplysningar om nyare trekk i dialekten er henta frå ein rapport av Arild Noven frå 1981 (arkivreferanse M-0214). Frå 1932 finst det skulebarnoppskrifter av stadnamn frå delar av kommunen (søre Selbjørn og mykje av Huftarøy. Desse oppskriftene kan mellom anna kan vise kva bøyingsendingar som har vore nytta i sterke hokjønnsord som myr og vik. To informantar frå Stolmen og Selbjørn, fødde 1986, har gjeve opplysningar om yngre mål (YM). Merk at det ikkje er brukt noko teikn for å markere lang vokal i denne oversikta.

Lydverket

Lydane

Vokalane i dialekten er dei vanlege a, e, i, o, u, y, æ, ø, å, au, ei, øy. Dessutan har dialekten ein ”tilleggsvokal”:

A (som kjem av gno kort o og oz) er ein slags mellomlyd mellom ø og æ, f.eks. i hAve ’hovud’, stAva ’stova’. (I yngre mål nyttar ein å: håve, ståva.)

I trykklett stilling har e allofonen (varianten) 3, f. eks. i bøyingsendingar: eit tre i skog3n. Sidan 3 berre er ein variant av fonemet e med ei eintydig fordeling (i endingar), nyttar ein som regel e i lydskrift: eit tre i skogen.

Fonemet e har også den korte allofonen ez, som er ein open e-lyd, ein æ-farga e: jeznta, ezlv. Føre r er denne lyden gjerne litt opnare enn andre stader: bezrg, mezrr. I lydskrifta nyttar ein e også for denne allofonen: jenta, elv.

Konsonantane er dei vanlege som ein kjenner frå skriftmålet: b, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, v. Dessutan har dialekten desse ”tilleggskonsonantane”:

J, c, som blir uttalte med å pressa tunga mot ganen litt lenger fram enn der ein uttalar k og g, og så opna for lufta med ein liten ”eksplosjon”. I fagspråket kallar ein desse lydane for affrikatar. J svarar ofte til skrivemåten kj i nynorsk: iJJe, teznJa ’ikkje, tenkja’, men i nokre tilfelle til skrivemåten tj: Jødn, sezJKa ’tjørn, setja’. c svarar ofte til skrivemåten ggj i nynorsk:  bycca, byggja’.

Desse lydane vekslar ofte med k og g i bøyinga av ord:

bekk                beJJen             beJJe               beJJena (YM: bekken)

baJJe               baJJen             bakka              bakkana

vegg                veccen             vecce               veccena

            egg                  ecce                 egg                  eccæ

Dette blir kommentert nærare under bøyingsverket.

K, ein palatal klanglaus frikativ, som ofte vekslar med k i bøyinga av ord:

            sekk                seKken                       seKke              seKKena

beMk              beMKen                     beMKe                       beMKena

M, (velar nasal) som blir uttalt med å presse bakre enden av tunga mot ganen mens ein slepper lufta ut gjennom nasen: KeriMg, seMg.

M har allofonen µ (palatal nasal), som ein finn framfor affrikatet c, f. eks. i seµcæ, og framfor frikativen K, f. eks. i beµKena.

I bøyinga finn ein ei veksling mellom M og µ som følgje av skiftande konsonant bak nasalen:

KeriMg                       Jeriµcæ           JeriMga           JeriMgana

            seMg               seµcæ              seMge             seMgena

Men sidan µ berre er ein allofon av fonemet M med ei eintydig fordeling, nyttar ein som regel berre M i lydskrift: seMcæ, beMKena.

Austevollsdialekten har ikkje tonemforskjell; ein skil altså ikkje i tonelag mellom t.d. vise (adjektiv ’kloke’) og viset (substantiv ’måten’)

Lydmønster

Etter d, l, n, r, s og t vert den trykktunge stavinga –en uttalt som ’n, dvs at vokalen fell ut, og n-en åleine vert uttalt som ei staving. Det heiter altså for eksempel gris’n og ikkje grisen.

Formverket

Her har ein berre teke med det som er mest aktuelt for stadnamnmaterialet, nemleg substantivbøyinga og litt om adjektivbøyinga. Eksempla er gjerne grunnord frå stadnamnsamlingane frå Austevoll; mest frå Asbørn Øyes samling. Merk at eksempla er attgjevne i vanleg skriftform (normalisert form), ikkje i lydskrift.

Substantivbøying

Det vanlegaste bøyingsmønsteret for hankjønnsord er vist nedanfor. Nokre ord i denne gruppa (svake hankjønnsord) endar på –e i oppslagsforma (baJJe), medan andre (sterke hankjønnsord) ikkje gjer det (haug). Derfor er e-en plassert i ein parentes:

1.         -(e)                  -en                   -a                     -ana

baKKe                        baKKen                      bakka              bakkana

haug                haugen                        hauga              haugana

            hest                 hest’n              hesta               hestana

Slik går grunnorda (i normalisert form) bakke, bode, boge, botn, bø, bås, dal, dam, duk, ende, flate, foss, fot, gard, gavl, hage, hals, hammar, hatl, haug, heller, hest, hjell, hol, holme, kai, kalv, keil, kjeft, kjellar, kjos, klett, klubb, knapp, krok, kross, kult, kvelv, kyllar, lur, løk, løyning, nakke, nuk, nut, odde, os, poll, pynt, rind, sand, skog, skolt, stall, stege, stein, straum, støl, tange, teig, varde, veg, vete, voll, våg, åker, ål og ås.

På grunn av at endinga –en i hesten står etter –t, blir ordet i bestemt form uttalt hest’n, jamfør lydmønsteret. Slik går også f.eks. dal’n, foss’n og Jellar’n

Ei lita gruppe hankjønnsord har -e i fleirtalsendingane:

2.         -                      -en                   -e                     -ena                 (YM: -a           -ana)

vei                   veien               veie                 veiena

Slik går også  bekk, benk, flekk, legg og vegg.

Nokre ord får ein d i bestemt form eintal:

            sjø                   sjød’n              sjøa                 sjøana              (til dels slik i YM òg)

            snø                  snød’n

            sme                 smed’n                        smea                smeana

stein                steid’n             steina              steinana

Avvikande bøying med vokalskifte i fleirtal finn ein i:

            fot                   fot’n                føte                 føtna (også fetna)

bror                 bror’n              brøre               brørena            (YM: brora, brorana)

            sån                  sån’n               søne                sønena             (YM: sønna, sønnana)

mann               man’n              menn               menna             (YM: manna, mannana)

Ein del ord med stavinga –ar og –el følgjer det første bøyingsmønsteret, men dei får samandraging i fleirtal:

            hammar           hammar’n        hamra              hamrana

            åker                 åker’n              åkra                 åkrana

tistel                tistel’n             tistla                tistlana

            løJel                løJel’n             lykla                lyklana           

Mange sterke hokjønnsord har dette bøyingsmønsteret:

3.         -                      -æ                    -e                     -ena / -ana

bygd               bygdæ             bygde              bygd’na / bygdana

grend              grendæ                       grende             grend’na

Slik går grunnorda (i normalisert form) bru, bu, bukt, flu, geil, grind, grov, hamn, kluft, lei, nov, osp, skor, stong, stø, sve, tuft, ur, veit, vik og øy.

Som tidlegare nemnt skil Søre Huftarøy seg ut ved å ha –o i bestemt form eintal av sterke hokjønnsord, der resten av kommunen har –æ:

-                      -o                    -e                     -ena / -ana

Nokre sterke hokjønnsord har –a i fleirtalsendingane:

4.         -                      -æ                    -a                     -ana                 (YM: -e           -ena)

elv                   elvæ                elva                 elvana              (YM: elve, elvena)

kleiv                kleivæ             kleiva              kleivana

Slik går også grunnorda li, myr og tjørn.       (Yngre mål: lie, liena.)

Somme hokjønnsord har vokalskifte i fleirtal:

            rot                   rotæ                røte                 røt’na

            natt                 nattæ               nette                nett’na

            not                  notæ                nete                 net’na              (YM: nøte, nøtena)

            todn                todnæ             tedne               tedn’na

(YM:   tann                 tanna               tenne               tenn’ne)

tå                     tåæ                  tere                  ter’na              (YM: ter, tena)

            ku                    kuæ                 Jyre                 Kyddna

(kue                 kuena)

Som rot går bok, klo [og truleg to, ikkje belagt hos Skre]; som natt går strand, hand og and; [som tå går truleg krå].

Aktuelle stadnamngrunnord i denne gruppa er to, strand, tå og krå.

Svake hokjønnsord har dette bøyingsmønsteret:

5.         -a                     -o                    -e                     -ena

            veka                veko                veke                vekena

            jenta                jento                jente                jent’na             (YM: jentena)

Slik går grunnorda brekka, bryggja, ekra, fjøra, fura, gjenga, hella, hola, kjelda, klumra, kringla, krubba, legda, lega, løa, nipa, purka, pøyla, reina, sida, sletta, stemma, stova, såta og tua.

Inkjekjønnsorda har desse bøyingsmønstra:

6.         -                      -e                     -                      -æ                    (YM: -ena)

            hus                  huse                hus                  husæ               (YM: husena)

berg                 berje                berg                 berjæ

Slik går grunnorda (i normalisert form) berg, brot, bruk, eid, fjell, folk, hav, hi, hol, hopp, hus, juv, kast, land, led, nes, parak, plass, felt, res, rev, sek, skag, skar, skarv, skjer, skot, skåp, smog, stup, sund, tempel, tun, vad og vatn.

Eitt ord har vokalskifte i fleirtal:

            badn                badne              bAdn              bAdnæ                       (YM nyttar  unge)

Ord som endar på trykklett –e i oppslagsforma, har dette bøyingsmønsteret:

7.         -e                     -e                     -e                     -æ                    (YM: -ena)

eple                 eple                 eple                 eplæ

hAve               hAve               hAve               hAvæ

Slik går grunnorda  beite, dike, feste, flekkje, fløyte, gjerde, høse, leite, løype, rekkje, skjene, slåtte, stykkje og tøkje.

Einstava ord som endar på trykktung –e i oppslagsforma, blir bøygde slik:

-                      -                      -                      -æ/-na              (YM: -ena)

kne                  kne                  kne                  knena

(YM:   kne                  knee                kne                  kneena)

tre                   tre                   tre                   treæ                 ’tre’ og ’træ’

(YM:   tre                   tree                  tre                   treena)

Det einaste stadnamngrunnordet i denne gruppa er træ.

Nokre få ord som endar på –a i oppslagsforma, har dette bøyingsmønsteret:

8.         -a                     -a                     -e                     ena

            øuga                øuga                øuge                øugena

jarta                 jarta                 jarte                 jart’na

(YM:   jerta                 jerta                 jerte                 jert’na)

Slik går også øyra, nysta og okla. Det er ingen stadnamngrunnord i denne gruppa.

Palatalisering kallar me det at ord som bok heiter boJa, sag heiter saja, vegg heiter veccen og fiMg heiter fiMjen i bestemt form eintal. (Og den velare nasalen M får ein palatal uttale, allofonen µ, som ikkje blir gjengitt i desse eksempla.) Ein k eller g  framom endingane som blir nemnde nedanfor, blir skifta ut med ein annan konsonant slik at k blir skifta ut med J, mens g blir skifta ut med c etter kort vokal (jf. vegg) og med j etter lang vokal (jf. sag) og etter M (jf. fiMg). I substantiva skjer denne palataliseringa framom endinga i desse tilfella:

• i bestemt form eintal av hankjønnsord: bakke - baJJen; vegg – veccen; belg – beljen; fiMg – fiMcen
• i bestemt form eintal av hokjønnsord som ikkje endar på –a i oppslagsforma: sak - saJæ; JeriMg – JeriMcæ; sag – sajæ; stozMg – stozMcæ
• av og til i fleirtal av sterke hokjønnsord med –e og –ena som endingar: saJe – saJena; helje – heljena, men bøke – bøkena og brøke – brøkena utan palatalisering.
• i bestemt form eintal og fleirtal av inkjekjønnsord: tak – taJe – tak – taJæ; berg – berje – berg – berjæ; egg – ecce – egg – eccæ

Adjektiv

1. Adjektiv som endar på –en i oppslagsforma:

Hankjønn	Hokjønn	Inkjekjønn	Fleirtal
-en	-en/-æ (YM: -en)	-e  (YM: -ent)	-ne
ein rAt’n båt	ei rAt’n grein/ ei ro6t’æ grein	eit rAte tre	rAtne båta / greine / tre

På grunn av at endinga –en i rAten står etter –t, blir ordet uttalt rAt’n, jamfør kapitlet Lydmønster.

2. Andre adjektiv:

Hankjønn	Hokjønn	Inkjekjønn	Fleirtal
-e (YM: -)	-e (YM: -)	-t	-e
ein store mann	ei store jenta	eit stort badn	store menn / jente / bAdn

Dersom substantivet står i bestemt form, har adjektivet endingane -(n)e i hankjønn og fleirtal, og -(n)a i hokjønn og inkjekjønn:

Hankjønn	Hokjønn	Inkjekjønn	Fleirtal
-(n)e	-(n)a	-(n)a	-(n)e
dan rAtne båt’n dan store man’n	dan rAtna greinæ dan stora jento	da rAtna tree da stora badne	dei rAtne greinena dei store jentena

Det same bøyingsmønsteret skal ein i teorien finne att i samansette stadnamn (eksempel frå Øye):

Hankjønn	Hokjønn	Inkjekjønn	Fleirtal
storehaugen vestre dal’n kaldedal’n	storamyræ vestra myræ sjitnamyræ	litlanese søra nese brattanese	storemyrane nore myrana kaldemyrane

Lydskriftteikn som er brukte i stadnamnoppskriftene frå Austevoll

I felta som inneheld oppskrivarane sine uttalenotat, er desse spesialteikna nytta:

K               =          ”kj/tj-lyden” som finst for eksempel i former som

’vi:Kæ (Vika), ’baKKen (Bakken), ’Ku:ne:se (Tjuvneset)

G               =          ”gj-lyden” for eksempel i forma

’sverslinGen (Sverslingen)

Ø el. Å      =          ”ø/å-lyden” for eksempel i forma

’hØlmen/’hÅlmen (Holmen) (Nils Steinar Våge har her nytta vanleg ø.)

E               =          den opne e-en som me blant anna har i formene

’li:E (Lia) og ’vi:Ke (Vika)

9                =          ”ng-lyden” for eksempel i

’stå9a,le: (Stongaled(et))

Kolon (:) markerer lang vokal, for eksempel i forma ’le:men (Lem(m)en).

(Arild Noven har òg skrive kolon etter ”dobbel konsonant”.)

Apostrof (’) og hermeteikn (”) markerer hovudtrykk.

Komma (,) er nytta for å markere bitrykk og stavingsberande konsonant, for eksempel i ’ga:r,n (Garden). I samlinga frå 1990 (Rabben/Austevoll) er det her nytta stjerne: ’ga:r*n.

Av og til er aksentteiknet ` notert over vokalar for å få fram at dei er ”senka” (opne).

På originallistene til Arild Noven er namna noterte med det internasjonale lydskriftsystemet IPA. Desse namneformene er inntil vidare ikkje førde inn i databasen.

Nils Steinar Våge har ikkje brukt dei nemnde spesialteikna i sine uttalenotat. Han har eksempelvis skrive Tjunese (ikkje ’Ku:ne:se).

Presiseringar

Nordisk institutt, som har tilrettelagt namnematerialet frå Austevoll for utlegging på nettet, presiserer at det som blir presentert, i utgangspunktet er avskrift av originalmaterialet i dei ulike samlingane, og at instituttet ikkje i eitt og alt kan gå god for den faglege kvaliteten i materialet. Det må blant anna understrekast at mange av dei normerte skrivemåtane som kjem fram på namneetikettane på kart og ortofoto og som står i feltet ”Oppskrivarform”, ikkje stettar faglege krav. Det vil seie at desse formene ikkje er tilpassa regelverket som styrer offentleg bruk av stadnamn. Når det i den munnlege tradisjonen eksempelvis heiter ”Stora Kalvavikjæ”, skal ein nytte Stora Kalvavika som normeringsform i offentleg samanheng. Skrivemåten Store Kalvevika er ikkje tilrådeleg.